YAPI BAKIMINDAN SÖZCÜKLER
BİÇİM BİLGİSİ

Sondan eklemeli diller grubuna giren Türkçede, sözcükler kök ya da gövdelere getirilen son eklerle türetilir. Dilimizde sözcükler yapıları yönünden üçe ayrılır.

1.Basit sözcükler
2.T üremiş sözcükler
3.Bileşik sözcükler

KÖK
Bir sözcüğün parçalanamayan anlamlı en küçük bölümüne kök denir.

UYARI: Kökün, sözcüğün bütünüyle anlamca ilgili olmasına dikkat edilir. “bölge” sözcüğünün “böl-” köküyle bir ilgisi vardır. Bu nedenle “Bölge” sözcüğünün kökü “böl-” eylemidir. “gölge” sözcüğünün “göl” ile anlamca ilgisi yoktur. Bu nedenle “gölge” sözcüğü köktür.

UYARI: Türkçe ek almamış yabancı sözcükler de kök sayılmalıdır:
Medeniyet, otomobil, ressam, gaflet…

Kökler dörde ayrılır.

EYLEM(FİİL) KÖKLERİ: Canlı, cansız varlıkların hareketlerini, durumlarını karşılayan ve bölünemeyen kelimelere fiil kökleri denir.

Git- çık- bak- bil- al-
Ver- ak- gör- böl- gel-

AD(İSİM) KÖKLERİ: Canlı ve cansız varlıkları, kavramları onların niteliklerini karşılayan ve bölünemeyen sözcüklere isim kökleri denir. Yansıma kökler isim kökü sayılır.

Oğul yol çayır su tür
Demir baş öz bir kuş
Tü pat gak güm miyav

KÖKTEŞ(ORTAK) KÖKLER: Aynı sözcüğün hem ad hem de eylem kökü olarak kullanılabilmesine kökteş kök denir.

Ağrı barış ekşi tat güreş Boya toz acı kuru sıva
Özen koca güven yama eski

Eskicilikten iyi para kazandı Başımın ağrısı bir türlü geçmiyor.
Ayakkabılarını bir ayda eskitiyor. Çocuğun yine dişi ağrıyor.

Beyaz boya salona uygundu.
Salonu beyaza boyadık.

SESTEŞ(EŞSESLİ) KÖKLER: Yazılışları aynı olan, ancak aralarında hiçbir anlam ilgisi bulunmayan köklerdir.

Gül yaz at dal diz
Yol kur kaz yar kara

  • Sana ağlamak yakışmıyor hep gül
  • Bu yaz Ankara bol yağış aldı.
  • Suya hızlı dal.


EK

EK: Tek başlarına anlamları olmadığı halde sözcük kök ve gövdelerine getirildiğinde onların anlamlarını değiştiren bazen de türlerini değiştiren ya da sözcüklerin cümle içindeki görevlerini belirleyen hece ya da seslere ek denir.

O halde ekler:
a) Eklendiği sözcüğün anlamını değiştirir.
Göz - lük - çü -lük , tuz-luk-çu-luk
(organ) (göze) (aracı) adamın
takılan satan mesleği
araç adam
b) Eklendiği sözcüğün türünü değiştirir.
Düşün-ce sars-ıntı yaş-a fış-kır
Baş-ar bir-ik ört-ü ek-in
c) Eklendiği sözcüğün cümle içinde ki görevini belirler.
Meslek-ler-den sınıf-ımız-da yaprak-lar-ı-n-ı
Kazan-acak-sınız sev-i-yor-lar-dı ard(t)-ımız-da

Ekler İki Grupta Toplanır:

ÇEKİM EKLERİ: Eklendiği sözcüğün anlamını değiştirmeyip sadece cümle içindeki görevini belirleyen eklere denir.

Başlıca çekim ekleri şunlardır:

a) Çokluk ekleri: (-lar,-ler) evler , arabalar , ağaçlar

b) Ad durum ekleri: (-i,-e,-de,-den)
Ev-i koru. Ev-e dön. Ev-de yoktu. Ev-den uzaklaştı.
(yükleme) (yönelme) (bulunma) (çıkma)

c) Tamlama ekleri: (-ın,-in,-un,-ün) kapı-n-ın , ev-in

d) İyelik ekleri: Adın kime neye, kaçıncı kişiye ait olduğunu belirten eklerdir.

Ev-im baba-m
Ev-in baba-n
Ev-i baba-s-ı
Ev-i-miz baba-mız
Ev-i-niz baba-nız
Ev-leri baba-ları
e) İlgi eki: (-ki) bizim-ki kendimin-ki benim-ki

f) Zaman ekleri: (-yor,-acak,-r,-dı,-mış) oku-muş ,oku-du ,oku-yor,oku-y-acak-

h) Dilek kipi ekleriClick here to enlarge-a,-e,-sa,-se,-malı,-meli) oku-malı ,oku-y-a , oku-sa

ı) Kişi ekleri: Kip eklerinden sonra gelerek eylemi yapanın kaçıncı kişi olduğunu gösteren eklerdir.
(Ben) okudu-m (Biz) okudu-k
(Sen) okudu-n (Siz) okudu-nuz
(o) okudu (onlar)okudu-lar
i) Ekeylemler: Basit zamanlı eylemleri bileşik zamanlı eylem , ad soylu sözcük-
leri yüklem yapma göreviyle kullanılan eklerdir.
(-dır,-tır,-idi,-imiş,-se)
çocuk-tur , gelmiş-ti , görür-müş , görmüş-se

YAPIM EKLERİ: Sözcüklerin kök ya da gövdelerine eklenerek yeni sözcükler türeten, türettiği sözcüğe kök ya da gövdeye bağlı olarak yeni anlamlar kazandıran ses veya seslerdir. Türkçede dört tür yapım eki vardır.

1.Addan Ad Türeten Yapım Ekleri :

-ak,-ek baş-ak , top-ak , yan-ak
-ca,-ce ben-ce , büyük-çe , yavaş-ça
-cıl,-cil ev-cil , kır-çıl , balık-çıl
-man,-men kara-man , Türk-men , siş-man
-sız,-siz son-suz , kimse-siz ,taraf-sız

2.Addan Eylem Türeten Yapım Ekleri :

-la,-le baş-la- , göz-le- , iz-le- , hav-la-
-(a)l,-(e)l yön-el- ,sivri-l- , az-al-
-kır,-kir fış-kır- , tü-kür - , hıç-kır-
-ımsa,-imse ben-imse- , küçü(k)mse- az-ımsa-
-lan,-len ev-len- , yaş-lan , can-lan

3.Eylemden Ad Türeten Yapım Ekleri :

-ma,-me dol-ma , yaşa-ma , böl-me , araştır-ma
-gan,-gen çalış-kan ,çakin-gen , sürün-gen , unut-kan
-gı,-gi çal-gı , der-gi , sev-gi , as-kı
-ın,-in gel-in ,yığ-ın , tüt-ün , ek-in
-ı,-i doğ-u , çat-ı , yaz-ı , kok-u , yap-ı


4.Eylemden Eylem Türeten Yapım Ekleri :

-ıt,-it uyu-t - , oku-t- , sap-ıt - ,kork-ut-
-dır,-dir gül-dür- , giy-dir- ,öl-dür- , küs-tür-
-ala,-ele kov-ala- , silk-ele- , şaş-ala-
-ıl,-il kır-ıl - , yaz-ıl- , sev-il- ,aç-ıl-


1.Uyarı: Yapım eki alan sözcükler yapılarına göre türemiştir.
2.Uyarı: Yapım ekleri bir sözcük köküne gelip o sözcüğü gövdeye dönüştürür.
Süpür-ge (isim gövdesi) baş-la (eylem gövdesi)
F.K F.İ İ.K İ.F
Yurt-taş (isim gövdesi) ac-ık (eylem gövdesi)
İ.K İ. İ.K İ.F
3.Uyarı: Bir sözcük birden çok yapım eki alabilir. İlk yapım eki sözcük kökünü gövdeye dönüştürürken ikinci ve diğer yapım ekleri sözcük gövdesine getirilmiş olarak kabul edilir.

Süt-çü-lük çal-gı-cı-lık temiz-le-n


ALIŞTIRMALAR

Taşlık kilitle- ezik buldurmaca gözlükçü
Serinle- konak bıçak düzen bekçi
Çağla bilgili gezinti önceki dilekçe
Alıngan başla meslektaş benze- kavşak
Dayalı gülünç duvarımsı açık ekili
Batır- başka vergi öğüt bildirt-
Boynuz uzun çökelek kazı acıt-


SÖZCÜĞÜN YAPISI
1.Basit(Kök) Sözcükler :Yapım eki almayan kök biçimli sözcüklere basit sözcükler denir.


  • Ara , koşuyordum , sıra , denizden , onlardan , ovası


2.Türemiş(Gövde) Sözcükler : Yapım eki alan gövde biçimli sözcüklere türemiş sözcük-
ler denir.


  • Bil-gi-li öğret-men-lik vatan-daş


3.Bileşik Sözcükler: Birden çok sözcüğün anlam, ses ve sözcük türü kayması yoluyla birleşmesinden oluşan sözcüklere denir.

Birleşik Sözcükler Üç Yolla Oluşur:

1.Anlam Kayması Yoluyla Oluşan Bileşik Sözcükler

a) Her iki sözcükte gerçek anlamını yitirir.
Açıkgöz, kuşpalazı, aslanağzı, suçiçeği, hanımeli, balıksırtı

b) İlk sözcük gerçek anlamını yitirir.
Köpekbalığı, ketenhelva, başsavcı, kuşüzümü, sigaraböreği, adamotu

c) İkinci sözcük gerçek anlamını yitirir.
Yerelması, ayakkabı, doğumevi, dershane, gökkuşağı, aşçıbaşı
2.Ses Kayması Yoluyla Oluşanlar Sözcükler

Kahve-altı > kahvaltı , sütlü-aş > sütlaç , ne-asıl > nasıl
Biri – biri > birbiri , pek-iyi > peki , bu-ile > böyle
Şu-ile > şöyle , güllü-aş > güllaç , ne-için > niçin
Ne-ise-ne > nesne , seksen- on >seksen , dokuz-on > doksan

3. Sözcük Türü Kayması İle Oluşan Sözcükler: Eylem olan sözcükler birleşme sonunda kendi türlerinden uzaklaşarak ad ya da sıfat olurlar.

Barışsever şıpsevdi ateşkes çıtkırıldım
Hünkarbeğendi akarsu mirasyedi kaptıkaçtı

AYNI SESLERDEN OLUŞAN FARKLI GÖREVLİ EKLER

İşlevleri farklı olmasına rağmen bazı ekler ses bakımından birbirine benzer olduğu için birbiriyle karıştırılmaktadır. Eklerin anlam ayrıntılarına ve işlevlerine dikkat edilirse bir karışıklık olması konusu değildir.

Bu eklerin bir bölümü şunlardır:


  • –i(-ı, -u, -ü) eki:


a) Belirtme durum eki olarak kullanılır:
Ev- i bulamadık.
b) İyelik eki olarak kullanılabilir:
Ev- i güzelmiş.
c) Tamlanan eki olarak kullanılır:
Ders- in konus-u
d) Eylemden ad yapar:
diz- i, say –ı


  • –e (-a)eki:


a) Yönelme (Yaklaşma) durum eki olarak kullanılır:
ev- e, kardeşim- e
b) İstek kipi olarak kullanılır:
yap – a – y – ım…
c) Addan eylem ve eylemden ad yapar:
yaş- a, kan- a, sür- e


  • –ım ( -im; -um, üm) eki:


a) İyelik eki olarak kullanılır:
Kitab- ım yok.
b) Şahıs eki olarak kullanılır:
Ona söyledi- m
c) Eylemden ad yapar:
Öl- üm herkesin başında.



  • –den (-dan; -ten, -tan) eki:


a) Ayrılma durum eki olarak kullanılır:
Ev- den biraz önce çıktı.
b) Tamlayan eki işlevi görür:
Sorular- dan birkaçını yapamadım.
c) Addan ad yapar:
Su– dan bahanelerle beni kandırmaya çalışıyordu.


  • –ın (-in, -un, -ün) eki:


a) Tamlayan eki olarak kullanılır:
Arkadaşım- ın zevkleri
b) İyelik eki olarak kullanılır:
Arkadaş- ın iyi birine benziyor.
c) İkinci çoğul şahıs emir kipi olarak kullanılır:
Kapıyı bana hemen aç- ın.
d) Eylemden ad yapar:
Dursun bu hayasızca ak- ın!


  • –de (-da; -te, -ta) eki:


a) Bulunma durum eki olarak kullanılır:
Bugün ev- de oturalım.
b) Addan ad yapar:
En göz- de modelimiz budur.


  • Kiplerle sıfat türeten ekler karıştırılmamalıdır:


a) Akşam Mısır’a gidecek. (Çekim eki)
Yapılacak çok işimiz var. Yapım eki)

b) Gerçekleri sonradan öğrenmiş. (Çekim eki)
Bilmiş çocuklar pek sevilmez. (Yapım eki)

c) Evden bu saatlerde hiç çıkmaz. (Çekim eki)
Araba çıkmaz sokağa girdi. (Yapım eki)